5th International Instructional Technologies & Teacher Education Symposium Logo

Bilişim Teknolojilerinin Telif Haklarına Uygun Kullanımı Üzerine Bir İnceleme

Y. Deniz Arıkan

[email protected], Ege Üniversitesi

Melih Karasu

[email protected], Ege Üniversitesi

Bilişim teknolojilerindeki gelişmelerle birlikte, lisanssız yazılım kullanılması, sanat eserlerinin yasal olmayan şekilde internet ortamında elde edilmesi, kredi kartı dolandırıcılığı, virüslü yazılımlarla zarar verme, özel yaşamın gizliliği, bilgi doğruluğu, fikri mülkiyet, telif hakları, sayısal uçurum, sanal ortam, sanal ilişkiler, yetkisiz erişim, pornografik içerik, sahtecilik, dolandırıcılık, siber zorbalık, güvenlik gibi etik sorunlar ortaya çıkmıştır. Bilişim etiğinin önemli boyutları fikri mülkiyet, telif hakkı, lisans anlaşması ve patenttir. Telif hakkı fikri mülkiyeti koruyan haklardan oluşur. Edebi veya artistik eserlerin (bilgisayar yazılımı dahil) sahiplerine sağlanan hakları ifade eden bir hukuki terimdir. İlgili haklar ise, icra sanatçıları, ses kayıtlarının yapımcıları ve yayın kuruluşlarına radyo ve televizyon programları bakımından verilen haklardır (Türk Patent Enstitüsü, 2013). Teknolojinin gelişimiyle birlikte, bu hakların korunmasında önemli sıkıntılar yaşanmaktadır. Kopyalama, kayıt ve taklit gibi eylemler kolaylaşmış, fikri mülkiyet haklarına saldırılar artmıştır. Son zamanlarda bu hakların yeterince korunmaması nedeniyle konuyla doğrudan ilgili sektörlerde çok ciddi mali kayıplar yaşanmış ve yaşanmaya da devam etmektedir. Bu çalışmada bilişim teknolojilerini yoğun olarak kullanan üniversite öğrencilerinin müzik, film, oyun, yazılım gibi fikri mülkiyet kapsamındaki ürünleri telif haklarına uygun kullanım durumları incelenecektir.

Bu araştırmanın amacı, “Üniversite öğrencilerinin bilişim teknolojilerini telif haklarına uygun kullanım durumları nasıldır?” sorusunu çeşitli değişkenler açısından incelemektir. Bu araştırma bir durum çalışmasıdır. Araştırma kapsamında üniversite öğrencilerinin bilişim teknolojileri kullanımında telif hakkı ihlali sayılabilecek davranış düzeylerini ölçmeyi amaçlayan bir ölçme aracı geliştirme çalışması araştırmacılar tarafından yapılmıştır. Bu kapsamda araştırmacılar, alanyazın ve uzman görüşleri doğrultusunda, bilişim teknolojileri kullanımında telif hakkı ihlali sayılan davranışlar belirlenerek ölçme aracı için aday maddeler hazırlamıştır. Aday maddeler için Ege Üniversitesi Eğitim Fakültesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü ve Ölçme ve Değerlendirme Anabilim Dalı; Mühendislik Fakültesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü; İletişim Fakültesi Radyo Televizyon ve Sinema Bölümü ve Devlet Türk Musiki Konservatuvarı Temel Bilimler Bölümü’nde görev yapan yedi uzmanın görüşleri alınmıştır. Uzman görüşleri kapsam geçerlik oranları ve kapsam geçerlik indeksleri doğrultusunda değerlendirilerek, aday ölçek formunda gerekli değişiklikler yapılmıştır. Aday ölçek formu, ölçeğin yapısal özelliklerini ortaya koymak amacıyla 633 katılımcıya uygulanarak güvenirlik ve geçerlik analizleri yapılmıştır. Bilişim Teknolojileri Kullanımında Telif Hakkı Farkındalık Ölçeği likert tipi beş dereceli bir ölçektir.

Araştırma verileri Pedagojik Formasyon Eğitimi Sertifika Programı  (PFESP) öğrencilerine ve Eğitim Fakültesi lisans programları öğrencilerinden yüzyüze toplanmıştır.  Çalışmaya fen bilimleri, sosyal bilimler ve sağlık bilimleri alanında 24 farklı fakülteden ve 50 farklı bölümden 1085 öğrenciden elde edilen veriler dahil edilmiştir. Katılımcıların %70.7’si öğrenci, %29.3’ü mezun durumunda, %63’ü kadın, %37’si ise erkektir. Katılımcıların Bilişim Teknolojileri Kullanımında Telif Hakkı Farkındalık Ölçeği toplam puanları fakülte türü, cinsiyet, gelir durumları, mobil cihaz sahip olma durumları, aylık mobil paket kotaları, internet kotaları ve dijital platform üyelik durumları değişkenleri açısından incelenecektir.

Keywords

telif hakları, bilişim teknolojileri, fikri mülkiyet