5th International Instructional Technologies & Teacher Education Symposium Logo

Öz Belirleme Kuramı Perspektifinden Okul Dışı Öğrenme Amaçlı Bit Kullanımı

Mehmet Fatih Yiğit

[email protected], Hakkari Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü

Şeyma Çağlar Özhan

[email protected], Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü

Muhittin Şahin

[email protected], Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü

Halil Yurdugül

[email protected], Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü

Son yıllarda eğitimde yaşanan gelişmelerle beraber, öğreticilerin birer rehber görevi üstlendiği bir öğrenme anlayışı benimsenmekte, öğrenenlerin kendi öğrenmelerini gerçekleştirmeleri için daha fazla öğrenme sorumluluğu alması beklenmektedir. Öğrenenlerin kendi öğrenme sorumluluklarını alarak bir öğrenme yaşantısı gerçekleştirmeleri ise özerk öğrenme olarak tanımlanmaktadır. Özerk öğrenmenin, özellikle bilgi ve iletişim teknolojilerinin (BİT) öğretimde kullanılmaya başlanmasıyla birlikte daha önemli hale geldiği vurgulanmaktadır. Çünkü öğrenenlerin BİT'i kullanarak gerçekleştirdiği bireysel öğrenme yaşantılarında, öğrenme özerkliğini gerektiren öğretim sürecini planlama, uygulama ve değerlendirme sorumlulukları öğrenciye aittir. Bu anlamda BİT kullanımı ile gerçekleştirilen öğrenmelerde öğrenen özerkliği büyük öneme sahiptir. Özerk öğrenme, gerektirdikleri itibariyle yetişkinlerin yerine getirebileceği bir süreç olarak düşünülse de, son yıllarda BİT kullanım yaşının düşmesiyle birlikte özerk öğrenmenin K-12 seviyesinde de teşvik edilmektedir. Öte yandan, öğrenen özerkliğinin içsel motivasyon için de önemli bir faktör olduğunu vurgulanmakta; öz belirleme kuramı (ÖBK) ile içsel motivasyonun bileşenleri tanımlanmaktadır.

Ryan ve Deci tarafından 1970’li yıllarda ortaya atılan ÖBK, bir motivasyon kuramıdır. Bireylerin kendi davranışlarını seçmede, başlatmada ve sürdürmede karar vericilerin yine bireyler olduğu ifade edilmekte; davranışı gerçekleştirmek için gerekli içsel motivasyonun sağlanması gerekliliği vurgulanmaktadır. Bireylerin içsel motivasyonlarının yüksek olması öz belirleme, diğer bir ifadeyle karar ve sorumluluklarını kendi alma derecelerinin yüksek olması anlamına gelmektedir. Kuramda içsel motivasyonun sağlanması için 3 temel psikolojik ihtiyacın (özerklik, yeterlik ve ilgililik) karşılanması gerektiği belirtilmektedir. Bu üç ihtiyacın karşılanması bireyin içsel motivasyonunu artırarak öz belirleme durumuna geçmesini ve bireyin bir davranışı sergilemesi için motive olmasını sağlamaktadır. Dolayısıyla söz konusu üç temel psikolojik ihtiyacın BİT kullanımı davranışlarını da etkileyeceği öngörülmektedir. Bu amaca yönelik olarak araştırmanın ÖBK’yi temel alarak BİT kullanımında rol oynayan değişkenler ve bu değişkenler arasındaki ilişkiyi ortaya koyması noktasında alanyazına katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Bu araştırmada öz belirleme kuramı temel alınarak okul dışı öğrenme amaçlı BİT kullanmayı açıklayan faktörleri ve okul dışı öğrenme amaçlı BİT kullanımının genel başarıya etkisini incelemek amaçlanmıştır. Bu kapsamda hipotetik bir model oluşturulmuştur. Model, PISA 2015 verileri kullanılarak test edilmiştir. Kurulan model ile verinin iyi düzeyde uyum gösterdiği görülmüş, algılanan BİT yeterliğinin, BİT sosyal ilgililiğinin ve algılanan BİT özerkliğinin öğrenme amaçlı BİT kullanım davranışlarını anlamlı derecede yordadığı ve bu davranışlardaki varyansın %82’lik gibi önemli bir bölümünü açıklayabildiği sonucuna ulaşılmıştır. Buna göre,  öğrenciler öğrenme sürecinde kendilerini özerk hissettiklerinde, öğrenme görevlerini yerine getirecek yeterlikte olduklarını düşündüklerinde ve diğer arkadaş ya da öğretmenlerine kendilerini yakın hissettiklerinde, süreçte kullanılan teknolojiyi benimsemeleri ve teknolojiyi kullanmayı sürdürme istekleri daha güçlü olmaktadır. Çalışmada değişkenlerin aracılık durumları da incelenmiş, özerkliğin okul dışı öğrenme amaçlı BİT kullanımının üzerindeki etkisinde yeterlik ve ilgililiğin istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmüştür. Buna ek olarak okul dışı öğrenme amaçlı BİT kullanımının genel başarı üzerinde negatif yönde anlamlı düzeyde bir etkisinin olduğu bulgusuna da ulaşılmıştır.

Keywords

bilgi ve iletişim teknolojileri, BİT, öz belirleme kuramı, PISA